گونههایی که به زیستگاهی خارج از زیستگاه طبیعی خود وارد شوند، ابتدا گونه بیگانه لقب میگیرند و در ادامه به گونه مهاجم تبدیل میشوند. گونههای بیگانه زمانی مهاجم به حساب میآیند که به علت قدرت سازگاری بالا در رقابت با گونههای بومی موفقتر عمل کرده، بهسرعت در زیستگاه جدید رشد و تکثیر مییابند.
به گزارش همشهری آنلاین، «گونه مهاجم» گونهای است که نسبت به اکوسیستم مورد بررسی غیربومی باشد و ورود آن باعث آسیب اقتصادی یا زیستمحیطی یا آسیب به سلامت انسان شود. گونههای مهاجم میتوانند گیاهان، حیوانات و سایر موجودات زنده مانند میکروبها باشند. این گونهها در مناطقی زندگی میکنند که بهطور طبیعی وجود ندارند.
گونههای مهاجم در درجه اول توسط فعالیتهای انسانی و اغلب ناخواسته، گسترش مییابند. انسانها و کالاهای حملشده بهسرعت در سراسر جهان سفر میکنند و اغلب گونههای ناخوانده را با خود حمل میکنند. گونههای مهاجم میتوانند ازطریق آب توازن کشتی، هیزم، رهاسازی تصادفی و توسط انسانها به یک منطقه معرفی شوند. حشرات را می توان به راحتی در چوب، پالتهای حملونقل و جعبههای حمل شده در سراسر جهان حمل کرد. گیاهان زینتی پس از فرار در طبیعت میتوانند تهاجمی شوند. حیوانات خانگی ناخواسته رهاشده یکی دیگر از راههای انتشار گونههای مهاجم هستند.
گونههای مهاجم قادر به ایجاد انقراض گیاهان و حیوانات بومی، کاهش تنوع زیستی، رقابت با موجودات بومی برای منابع محدود و تغییر زیستگاهها هستند. گونههای مهاجم میتوانند هم به منابع طبیعی یک اکوسیستم آسیب برسانند و هم استفاده انسان از این منابع را تهدید کنند. یک گونه مهاجم میتواند از طریق آب توازن کشتیهای اقیانوسپیما، رهاسازی عمدی و تصادفی گونههای آبزیپروری، نمونههای آکواریومی یا طعمه و سایر روشها به منطقه جدیدی معرفی شود.
گونه غیربومی و گونه مهاجم
گونههای غیربومی و گونههای مهاجم را نمیتوان به جای یکدیگر استفاده کرد. بسیاری از میوهها و سبزیجات رایج، بومی بسیاری از کشورها نیستند. به عنوان مثال، گوجه فرنگی و فلفل تند از آمریکای جنوبی سرچشمه گرفتهاند، درحالیکه کاهو اولین بار توسط مصریان کشت شد. گاوهای اهلی بومی آمریکای شمالی نیستند و بهعنوان منبع غذایی معرفی شدهاند و بهعنوان یک ارگانیسم مفید در محیط کشاورزی در نظر گرفته میشوند. با این حال، برخی از کشورها میوهها، سبزیجات و حیوانات غیربومی سازگار با طبیعت خود دارند.
گونههای مهاجم در ایران
در ایران گونه گیاهان و حیواناتی غیربومی وجود دارند که به گونههای مهاجم تبدیل شده است. به عنوان مثال، راکن، سنبل آبی، ماهی تیلاپیلا، ماهی پیرانا، میمون رزوس و… گونههایی هستند که توسط مردم در طبیعت رها و گونههای مهاجم محسوب میشوند.
در سال ۱۳۹۹ محققان باغ گیاهشناسی نوشهر نیز از شناسایی ۶ گونه گیاه مهاجم در جنگلهای هیرکانی خبر داد و اعلام کرد در صورت عدم برنامهریزی مقابلهای، این مهاجمان خسارت زیادی به جنگلهای هیرکانی وارد خواهند کرد.
همچنین ورود گیاهان زینتی به کشور جان گیاهان بومی شدهاند. این گونههای مهاجم توسط انسان به منطقهای دیگر انتقال داده میشوند به سرعت در مکان جدید رشد کرده، تکثیر میشوند و گونههای بومی منطقه را نابود میکنند. گونههای مهاجم، دومین عامل تهدید تنوع زیستی و دلیل انقراض ۲۵ درصد گونههای گیاهی محسوب میشوند. گیاهان مهاجم به جز تهدید اکوسیستم، آثار سمی و آلرژیزایی نیز دارند.
تبعات جهانی
گسترش گونههای مهاجم، از مشکلات مهم جهانی و یکی از پنج عامل اصلی نابودی تنوع زیستی به شمار میرود و کشورهای درحالتوسعه دریافتکننده اصلی این گونههای مهاجم هستند. براساس آخرین برآوردها، هزینه تهاجم زیستی از سال ۱۹۷۰ تاکنون، در هر دهه حدود ۴۰۰ درصد افزایش یافته است و گونههای مهاجم هرساله بیش از ۴۲۰ میلیارد دلار برای جهان هزینه تحمیل میکنند.
بیشتر از ۱۵۱۷ گونه در خارج از گستره بومی خود در سراسر جهان به تنوع زیستی، بهداشت و سلامت، منافع اقتصادی و امنیت غذایی کشورها آسیبهای جدی وارد میکنند. برآوردهای علمی نشان میدهد بیش از ۴۲ درصد انقراض مهرهداران فقط به دلیل مهاجمان زیستی رخ داده است.
