دهههای اخیر، روشهای کنترل طبیعی آفات، جای سموم مضر کشاورزی را گرفته است.
طبق استانداردهای جهانی، امروزه در دنیای کشاورزی مدرن دیگر جایی برای سموم زراعی وجود ندارد و در استان خوزستان هم چند سالی میشود که با آموزش کشاورزان و ایجاد مراکز پرورش حشرات مفید در سطح استان، کشاورزان رو به کنترل آفات کشاورزی به روش طبیعی آوردهاند که این امر موجب کاهش استفاده سموم، کاهش هزینه مراقبت از محصول و افزایش تولید بیشتر محصولات شده است.
به گزارش خبرگزاری صداوسیمای مرکز خوزستان، معاون بهبود تولیدات گیاهی جهاد کشاورزی خوزستان میگوید: فراوانی و آسان بودن استفاده از سموم شیمیایی مختلف موجب میشود کشاورزان برای سود بیشتر، به شکل بیرویهای از سمهای کشاورزی استفاده کنند که خود این امر علاوه بر خطراتی که برای خود کشاورز به همراه دارد موجب نفوذ مقداری سم در محصول هم خواهد شد.
آنطور که آقای قاسمینژاد میگوید: کشاورزان استان به منظور کاهش سموم کشاورزی و افزایش سلامتی محصولات زراعی، طرح مبارزه بیولوژیک محصولات کشاورزی را به خوبی اجرا میکند که جایگزینی طبیعی و پاک برای مبارزه با آفات محصولات کشاورزی با سم به حساب میآید.
مبارزه بیولوژیک به روشی گفته میشود که با بهرهگیری از عوامل و فراوردههای طبیعی و زنده به جای سم، برای از بین بردن آفات نباتی انجام میشود و موجب طعم لذیذ و سلامتی محصول میشود.
آقای علیرضا دزفولی یکی از صدها کشاورز نمونهای است که از روش بیولوژیک برای تولید محصولاتش استفاده میکند. او میگوید: سه سال است با استفاده از طرحهای بیولوژیک کنترل آفت ذرت، محصولاتی با تناژ بیشتری را برداشت میکند.
به گفته این کشاورز یکی از آفات مهم مزارع ذرت کرم برگخوار کارادرینا است که در مراحل ابتدایی رشد گیاه ذرت موجب خسارت به مزارع ذرت میشود و به همین دلیل کشاورزان به محض مشاهده این آفت به کلینیکهای گیاهپزشکی در شهرستان مراجعه و با تهیه زنبور براکون از مراکز تولید حشرات مفید به روش بیولوژیکی با این آفت مبارزه میکنند.
آنطور که او می گوید: سه سال پیش به صورت اتفاقی در یکی از کلاسهای ترویجی و آموزشی در خصوص مبارزه بیولوژیک با آفات ذرت در مراکز جهاد کشاورزی دزفول شرکت کرد که در این کلاسها نحوه رهاسازی زنبور، زمان رهاسازی و تعداد زنبور برای تاثیر مناسب روی آفات به کشاورزان آموزش داده میشد و این آغاز راه کشاورز نمونه شدنش بود.
آقای دزفولی میگوید: برادرانش محصولاتی همچون گوجهفرنگی، لوبیا و مرکبات را با همین روش تولید و برداشت میکنند.
میتوان یکی از مهمترین علتهای رویآوری کشاورزان خوزستانی برای اجرای طرح بیولوژیک را حرکت به سمت تولید محصول سالم و بدون سم، اقتصادی و مقرونبهصرفه بودن و کارایی و کیفیت بالاتر، ایجاد اشتغال و مهمتر از همه جلوگیری از آسیبدیدن خود کشاورز و محیطزیست عنوان کرد.
رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی صفیآباد دزفول در این خصوص میگوید: در گذشته کشاورزان خوزستانی به علت آشنا نبودن با روشهای نوین و پایین بودن سطح تحصیلات، با استفاده گسترده از مواد شیمیایی در باغات و مزارع همه موجودات زنده شامل موجودات و علفهای مفید و عوامل بیماریزا را یکجا از بین میبردند و علاوه بر آن سم شیمیایی را وارد چرخه غذایی انسانی کرده که به مرور موجب بیماریهای سخت درمان زیادی در منطقه میشد.
به گفته مهندس ملکزاده، کنترل بیولوژیک از نظر اقتصادی برای کشاورز کمترین هزینه و بیشترین سود را در برداشت محصول دارد و علاوه بر آن کشاورز را از درگیری با سمومی که خود و خانواده او را دچار هزینههای درمانی به علت بیماریهایی همچون تنگی نفس و مشکلات پوستی میکرد رهایی داده است.
آقای مهرانپور کارشناس سموم و آفات کشاورزی و از تعلیمدهندگان طرح بیولوژیک به کشاورزان میباشد. او معتقد است که کشاورزان باید با حضور در کلاسهای منطقهای کشاورزی با روشهای نوین زراعت آشنا شوند تا بتوان جهشی در تولید محصولات پاک به دست آورد .
به گفته او آن دسته از کشاورزانی که از سموم شیمیایی برای کنترل آفات استفاده میکنند باید دقت کنند که در کشت محصولات از سموم در حد اندازه استفاده شود چرا که استفاده بیضابطه از سموم عوارض ناگواری دارد و حتی سرطانزا است.
آقای مهرانپور میگوید: گزارشهای تحقیقاتی مختلفی از باقیمانده آلایندههای محیطی و سموم در صیفیجات، سبزیجات و میوهها به دست ما میرسد که متاسفانه در وضعیت باغبانی و کشت، استفاده بیرویه از کودهای شیمیایی و سموم موجب ازدیاد میزان آلایندهها در این محیطها است.
به گفته کارشناسان حفظ نباتات هم اکنون شصت درصد علفکشها، نود درصد قارچکشها و سی درصد حشرهکشهای شیمیایی، سرطانزا هستند. اما با بکارگیری روشهای بیولوژیک مبارزه با آفات، به راحتی میتوان مضرات مواد شیمیایی را در مواد غذایی به کمترین میزان رساند.
در مزارع خوزستان برای مبارزه بیولوژیک از حشراتی همچون زنبور پارازیتوئید براکون و تریکوگراما و کفشدوزک استفاده میشود.
زارعین نیشکر خوزستان هم از طرح محصولات پاک بیولوژیک بیبهره نماندند و بیش از ۱۴ هزار هکتار از مزارع نیشکر استان خوزستان هم اکنون به زیر پوشش این طرح رفتهاند.
به گفته معاون تحقیقات و کشاورزی توسعه نیشکر و صنایع جانبی خوزستان، در این طرح از زنبور پارازیتوئید برای مبارزه با آفات ساقهخوار نیشکر استفاده شد، مهمترین آفت نیشکر کرم ساقهخوار نیشکر است که همهساله خسارت سنگینی به صنعت نیشکر خوزستان وارد میکند.
دکتر کورش طاهرخانی میگوید امسال بیش از ۳۰ میلیون قطعه زنبور پارازیتوئید در ۱۴ هزار هکتار از زمینهای نیشکر استان رهاسازی شد که با رهاسازی این زنبورها ۹۰ درصد تخمهای آفت ساقهخوار نیشکر از طریق زنبور از بین میرود و ۱۰ درصد باقیمانده نیز برای بقای زنبور لازم است که سبب ایجاد چرخه تعادلی بین آفت و زنبور میشود.
دکتر طاهرخوانی میگوید: طرح مبارزه نوین و بیولوژیک با آفات نیشکر از سال ۷۸ با رهاسازی ۲۰۰ هزار زنبور در مزارع در معرض خطر آفت آغاز شد و تا کنون بیش از ۱۴۰ میلیون قطعه زنبور در این مزارع رهاسازی شده است که با اجرای این طرح مبارزه با آفات نیشکر ۱۰۰ درصد به صورت بیولوژیک انجام شده.
او ادامه میدهد در این طرح پرورش هر زنبور ۱۲۰ تا ۱۵۰ هزار ریال هزینه دربر دارد که علاوه بر حفظ محیط زیست و کمک به حفظ توسعه پایدار سبب کاهش هزینهها تولید نیز میشود.
معاون بهبود تولیدات گیاهی جهاد کشاورزی خوزستان هم میگوید: طرح بیولوژیک امسال در مزارع گوجهفرنگی، نیشکر، مرکبات، ذرت، لوبیا و سبزیجات برگی استان اجرا شده است که از دو نوع کفشدوزک کریپتلموس، حشره مفید و زنبور براکون برای کنترل آفات استفاده شده.
اما نبود مبارزه بیولوژیک منجر به آلودگی محیط زیست، منابع خاک، باقی ماندگی سموم شیمیایی در محصولات کشاورزی و ایجاد مقاومت در آفت خواهد شد.
قاسمینژاد در ادامه میگوید: در حال حاضر ۱۱ مرکز تولید حشرات مفید با ظرفیت تولید ۲۷ هزار قطعه در خوزستان فعال میباشد.
علی رضا، کشاورز شادگانی میگوید از زمانی که دولت یارانه سم را حذف کرده و آن را به بخش مبارزه بیولوژیک اختصاص داده کشاورزان به سمت استفاده از این روش آمدهاند.
او گفت: در ابتدا کشاورزان تمایلی به استفاده از زنبور و کفشدوزک به علت سختی نگهداری نداشتند و مزارع خود را با سمومی که بعضا غیراستاندارد یا کیفیت پایین ساخت چین بود با قیمتی کمتر تهیه میکردند و در چند نوبت سمپاشی میکردند و تفکر کشاورز حفظ و تولید بیشتر محصول به هر قیمتی بود حتی از بین رفتن سلامتی درون محصول، اما حالا این روش جدید هزینههای کارگر و ابزارآلات سمپاشی ما را کاهش داده و سلامتی محصول را در بازار تجارت بالا برده است.
صادق، دیگر کشاورز نمونه و اهل شهرستان شوشتر می گوید: اگر محصولات ما با برندهای خاص و در بستهبندیهایی که مشتریان را از پاک بودن محصول آگاه کند عرضه شود دیگر خود مشتریان سمت محصولات پرور شده با سموم شیمیایی نمیروند و کشاورزان هم مجبور به عدم استفاده از سموم در محصولات خود میشوند.
روش دیگر مبارزه بیولوژیک استفاده از میکروارگانیسمهایی همچون تریکومیکس میباشد. میکروارگانیسمها شامل ویروس، باکتری و قارچ بوده که باعث آلودگی عامل خسارتزا شده و از این طریق آفت را از بین میبرند.
دکتر ملیکا زندی کارشناس مبارزه بیولوژیک کشاورزی میگوید: تریکومیکس که خود نوعی قارچ است برای محافظت از ریشه و بذر محصولاتی مانند کنجد، لوبیا و بامیه بین کشاورزان توزیع میشود.
این قارچ در خاک قابل تکثیر و توسعه بوده و اطراف ریشه را پوشانده و از آن در برابر نفوذ قارچهای بیماریزا و بوتهمیری محافظت میکند.
این کارشناس کشاورزی میافزاید توزیع این گونه محصولات و ترویج روشهای بیولوژیک برای سالمسازی هرچه بیشتر تولیدات کشاورزی در دستور کار جهاد کشاورزی قرار دارد تا محصولات استاندارد و گواهیشده به دست مشتری برسد.
به گفته زندی محصولاتی که تولید آنها بر اساس استفاده نکردن و یا مصرف در حد مجاز از نهادههای شیمیایی صورت میگیرد محصولاتی استاندارد و دارای گواهینامه میباشند که فرآیند بازرسی برای این محصولات به صورت موردی بوده و در آن رابطه گواهی صادر میشود و محصولاتی که با عنوان محصول سالم در بازار عرضه میشوند نمونهای از این محصولات هستند.
پس از گذشت چند دهه از اجرای اولین طرح مبارزه بیولوزیک با آفات در استان، اکنون کشاورزی خوزستان با آموزش سالیانه کشاورزان و آگاهیدهی به آنان در خصوص مزیتهای این طرح، توانسته محصولاتی سالم و پاک تولید کند که همین امر بر طعم، شادابی و لذت محصولات افزوده و موجب تضمین سلامتی مردم و بازگشت به چرخه طبیعی طبیعت در مبارزه با آفات شده است.
هرچند کشاورزان ما راه زیادی تا دستیابی به تولید محصولات صددرصد پاک و ارگانیک دارند اما شروع و جرقه راه تولید محصولات بیولوژیک نوید تولید محصولاتی سالم را در آیندهای نه چندان دور برای مشتریانی میدهد که خواهان تازگی و طراوت و سلامت محصولات غذاییشان هستند.
